Το 2015, σε μια ομιλία στο Πανεπιστήμιο του Τορίνο, ο Umberto Eco προκάλεσε αίσθηση με μια φράση που έμελλε να μείνει στην ιστορία του διαδικτύου: «Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έδωσαν το δικαίωμα λόγου σε λεγεώνες ηλιθίων, που παλιότερα μιλούσαν μόνο στο μπαρ μετά από ένα ποτήρι κρασί, χωρίς να προκαλούν ζημιά. Τώρα έχουν το ίδιο δικαίωμα λόγου με έναν νομπελίστα.» Ειπωμένο με την οξύνοια και το χιούμορ που χαρακτήριζαν τον Eco, το σχόλιο ήταν προφητικό για όσα γεμίζουν το timeline μας.
Ο Umberto Eco δεν ήθελε να προσβάλει, αλλά να προειδοποιήσει. Η φράση δεν περιφρονεί τη δημοκρατία και το δημόσιο διάλογο. Είναι καυστική επισήμανση για το γεγονός πως οι πλατφόρμες δίνουν δικαίωμα σε καθένα, να γράφει ό,τι νομίζει σωστό, να ακούγονται διάφορες απόψεις και να χτίζονται διαδικτυακές ατζέντες (personal brand, πολιτική, κοινωνικά θέματα). Το διαδίκτυο υποσχέθηκε δημοκρατία στην πληροφόρηση. Και πράγματι, άνοιξε έναν κόσμο όπου ο καθένας μπορεί να αναδείξει ιδέες, να συμμετέχει σε δημόσιο διάλογο. Όμως, η ίδια αυτή ελευθερία, χωρίς φίλτρο παιδείας και αυτογνωσίας, έγινε όπλο χωρίς πυρίτιδα (πολύς θόρυβος, ελάχιστη ουσία).
Το πνεύμα της εποχής δεν μετριέται σε βιβλία, αλλά σε likes. Δεν νοιάζεσαι για το τι λέει, αλλά για την αίσθηση. Ο σκηνοθετημένος θυμός, ο σαρκασμός και η απλοποίηση έγιναν το νέο attention currency. Όποιος φωνάζει περισσότερο, κερδίζει. Κι έτσι, η δημόσια συζήτηση κατεβαίνει στο επίπεδο της οχλοκρατίας.
Ο Eco, συγγραφέας του “Ονόματος του Ρόδου” (τι ταινιάρα με τον εξαιρετικό Sean Conery!), σωστά υποστηρίζει πως ενώ η νέα ψηφιακή εποχή δίνει φωνή σε όλους, δεν εγγυάται λογική, γνώση, κριτική σκέψη, ευθύνη. Την ίδια οπτική είχα, όταν έγραψα για το φαινόμενο του οπαδού και μάλλον το ίδιο είχε κατά νου και ο Αρκάς με την πένα του.
Μια δεκαετία αργότερα, τα λόγια του Umberto Eco ακούγονται πιο επίκαιρα από ποτέ. Τα social μοιάζουν με ωκεανό πληροφορίας, όπου η χαοτική συγκέντρωση απόψεων δυσκολεύει την αλήθεια και την μπερδεύει (ισότιμα και ισόποσα) με fake news, θεωρίες συνωμοσίας και άναρθρες κραυγές. Νιώθω πως πλέον η ελευθερία λόγου εξισώνεται με τη φωνή ή/και την αμάθεια. Δεν είμαι κάποιος καλύτερος από εσένα που με διαβάζεις, αλλά πάντα θα σέβομαι τη φωνή του (πραγματικά) ειδικού, του επιστήμονα, του φιλόσοφου σε θέματα που έχουν εντρυφήσει περισσότερο από εμένα και εσένα. Και για αυτό δεν θα “πνίξω” ποτέ αυτές τις απόψεις στον θόρυβο των social.
Επίσης, νομίζω πως ο Eco έθιξε ένα ακόμη πρόβλημα που αγγίζει την ουσία της δημόσιας σφαίρας: όλοι μιλούν, αλλά λίγοι ακούν ή κάνουν διάλογο. Η άποψη και πληροφορία χωρίς παιδεία και κριτική σκέψη, δίνει αυτόματα χώρο στην παραπληροφόρηση. Ο Eco θα έλεγε σήμερα πως η μάχη δεν είναι ενάντια στους ηλίθιους, αλλά ενάντια στο μίσος, τη φωνή, την αμορφωσιά που γίνονται κανονικότητα. Το ζητούμενο για μένα δεν είναι να «φιμωθεί» κάποιος, αλλά να εκπαιδευτούμε όλοι πως να ξεχωρίζουμε το τεκμηριωμένο από το ψευδές, το επιχείρημα από το παραλήρημα, τη γνώση από την αποψάρα.
Αν πρέπει να μας μείνει κάτι από τα λόγια του Eco, είναι ότι η ελευθερία του λόγου είναι δικαίωμα αλλά και ευθύνη.
Είμαι ο Τάσος Παγκάκης. Βοηθώ leaders και ομάδες να μετατρέπουν την αλλαγή σε ανάπτυξη, δουλεύοντας στο τρίγωνο Στρατηγικής-Επικοινωνίας-Compliance. Παρεμβαίνω όπου υπάρχει ασάφεια, δίνω πάντα πλαίσιο αποφάσεων, καθαρό narrative και roadmap. Αν θέλεις βοήθεια και κατεύθυνση σε θέματα στρατηγικής, μίλησέ μου και θα σε βοηθήσω.
