Τι να κρατήσεις (Takeaways)
- Η φτώχεια δημιουργεί μειονέκτημα, το σχολείο δεν το εξισορροπεί, η χαμηλή κατάρτιση περιορίζει επιλογές.
- Ο κοινωνικός αποκλεισμός δεν είναι “μοίρα”, αλλά σύστημα αναπαραγωγής πολύπλευρης "φτώχειας".
- Στοχευμένη στήριξη στα σχολεία, ενίσχυση δεξιοτήτων, “δεύτερες ευκαιρίες” (επανακατάρτιση, δομές υποστήριξης).
Με το νέο έτος ήθελα να γράψω για ένα σημαντικό θέμα, που έρχεται στο μυαλό μου κάθε φορά που ακούω για βία, τους ευάλωτους και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Από τα πιο επίμονα θέματα στις δυτικές κοινωνίες είναι ο φαύλος κύκλος όπου η φτώχεια, η εκπαίδευση, και η ανισότητα συναντιούνται. Οι οικονομικές δυσκολίες, οι ελλείψεις στο σχολικό σύστημα, οι άνισες ευκαιρίες και οι κοινωνικές προκαταλήψεις παγιδεύουν χιλιάδες νέους σε περιορισμένες επιλογές. Για αυτό, χρειαζόμαστε μια μεγάλη αλλαγή: στοχευμένες εκπαιδευτικές πολιτικές, ενίσχυση δεξιοτήτων, συστήματα υποστήριξης οικογενειών και πρακτικές παρεμβάσεις που έχουν λειτουργήσει διεθνώς, ώστε να ενισχυθεί η κοινωνική κινητικότητα, και κάθε παιδί ανεξαρτήτως εισοδήματος ή περιβάλλοντος να έχει ευκαιρίες.
Στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες όπως και στην Ελλάδα, υπάρχουν κοινωνικός αποκλεισμός και ανισότητες. Οι στατιστικές είναι απογοητευτικές. Ο αποκλεισμός δεν είναι τυχαίος, αλλά αποτέλεσμα ενός φαύλου κύκλου που είναι σαν αόρατος στην καθημερινή ρουτίνα μας: φτώχεια > μειονέκτημα > εκπαίδευση > χαμηλή κατάρτιση > ανεργία ή χαμηλόμισθη εργασία > αναπαραγωγή φτώχειας > κοινωνικός αποκλεισμός.
Μην πει κανείς, πως έχουμε ανάπτυξη. Ναι, έχουμε σε εθνικό επίπεδο, πάμε κάπως καλύτερα, αλλά η ανάπτυξη δεν σπάει τον κύκλο που αναφέρω. Να σας πω πως βλέπει αυτό τον κύκλο μια νεαρή και εργατική κοπέλα (ακριβώς όπως τα είπε); «Δεν ξέρω να σας πω τι γίνεται. Βρίσκεσαι σε ένα τραπέζι με φίλους, αυτοί που ασχολούνται με τεχνολογία παίρνουν 2-3 χιλιάρικα μισθό, αλλά δεν είναι ικανοποιημένοι και οι υπόλοιποι είναι στις βασικές υπηρεσίες με άντε ένα χιλιάρικο και δεν τα βγάζουν πέρα, χωρίς να ξέρουν τι θα γίνει. Αφού δεν τα βγάζεις πέρα εύκολα, αναρωτιέσαι τι κάνω, που θα πάει; Ξέρετε, νιώθεις μια ματαίωση με όλα αυτά».
Η φτώχεια δεν είναι μόνο εισοδηματική
Η φτώχεια δεν περιορίζεται σε χρήματα, είναι συναισθηματική, κοινωνική, ακόμη και η παχυσαρκία αν οφείλεται στη διατροφή φτώχειας (ρύζι-μακαρόνι). Είναι ακόμη η πρόσβαση σε αξιοπρεπείς συνθήκες (διατροφή, στέγη, θέρμανση), η ψηφιακή πρόσβαση, ακόμα και η ησυχία για να διαβάσεις. Αν κάποιες συνοικίες έχουν εγκληματικά στοιχεία (πχ. συμμορία ανηλίκων στο Μοσχάτο με το brand-τίτλο “183”!!!), ποια θετικά ερεθίσματα θα έχει ένα παιδί; Ξεκινούν το σχολείο με σημαντικά γνωστικά και συναισθηματικά μειονεκτήματα, όπως δείχνουν οι αναλύσεις του ΟΑΣΑ. Είναι όμως μειονέκτημα να ξεκινάς την εκπαίδευση (ασχέτως σχολείου), κουβαλώντας άλλα βάρη…
Το σχολείο δεν εξισορροπεί τις ανισότητες, τις αναπαράγει
Η σύνδεση μεταξύ φτώχειας, κοινωνικού αποκλεισμού και εκπαίδευσης είναι βαθιά, πολυεπίπεδη και κυκλική. Οι ευρωπαϊκές στατιστικές και μελέτες (Eurostat, OECD, UNICEF) δείχνουν ότι η εκπαιδευτική ανισότητα είναι ένας από τους βασικούς μηχανισμούς αναπαραγωγής της φτώχειας και της περιθωριοποίησης, ενώ κανονικά η εκπαίδευση θα έπρεπε να είναι το κλειδί για την κοινωνική και πνευματική κινητικότητα.
Έρχεται παιδί στο σχολείο και έχει θέματα; Βρίσκει βοήθεια; Αδιάφοροι δάσκαλοι; H ποιότητα εκπαίδευσης για ένα παιδί είναι η οικογένεια (το θέμα γονείς το αφήνω…), το περιβάλλον, το σχολείο, τα ερεθίσματα, πόσο ασχολούνται μαζί του, τι δουλειά θέλει ή μπορεί να κάνει ο δάσκαλος, αλλά και η κοινωνική-γεωγραφική καταγωγή. Ποιος ασχολήθηκε αν τα δημόσια σχολεία σε φτωχότερες περιοχές θα έπρεπε να έχουν ειδική μέριμνα (εργαλεία, ειδικότητες, στήριξη μαθησιακών δυσκολιών, περισσότερους πόρους);
Νεαρός ήρθε να δουλέψει μαζί μας, δεν έκανε για τη δουλειά, δεν του ταίριαζε και δεν του άρεσε. Το περιβάλλον “φτώχειας” του (όπως το έλεγε ο ίδιος) ήταν: υποβαθμισμένη και επικίνδυνη περιοχή, την κοπάναγε από το σχολείο, δεν προχωρούσε στις σπουδές, έπιασε χειρωνακτική δουλειά, δεν του άρεσε η σκληρή δουλειά, του καλοφάνηκε να γίνει σύμβουλος, αλλά τότε ξεπετάχτηκε το κοινωνικό απωθημένο: θέλω λεφτά, δεν ξέρω αν θα πάω να δουλέψω στις ελιές της οικογένειας, δεν έχουμε ευκαιρίες εμείς οι νέοι, νιώθω ματαίωση…και όλα αυτά με το χοντρό μαύρο γυαλί ηλίου, περιποιημένο μουσάκι, και τσιγαράκι όλη μέρα. Δεν αναπαράγω κλισέ, σας καταγράφω ότι είδα και άκουσα.
Η χαμηλή κατάρτιση, οδηγεί σε λίγες επιλογές
Η πορεία συνεχίζεται με βαριεστημάρα, feeling gringe, χωρίς επαγγελματικό προσανατολισμό, με αρκετή παπαγαλία (νάρκωση μυαλού) και αν οι νέοι εγκαταλείψουν το σχολείο ή ολοκληρώσουν την εκπαίδευση με μικρά εφόδια, τότε οι ευκαιρίες στην αγορά εργασίας συρρικνώνονται. Ναι, όλοι μπορεί να γίνουν influencers για να τους επιβραβεύει ο αλγόριθμος, αλλά πολλά νέα παιδιά κινδυνεύουν χωρίς δρόμο-εξειδίκευση, είτε… συχνά παγιδεύονται σε περιστασιακές, κακοπληρωμένες ή άτυπες μορφές εργασίας. Σύμφωνα με τη Eurostat, νέοι με χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο αντιμετωπίζουν κίνδυνο φτώχειας σε σχέση με συνομήλικούς τους με ανώτερη εκπαίδευση. Αν δε και η πρακτική κατάρτιση μείνει χαμηλή, πάλι υπάρχει κίνδυνος κοινωνικής γκετοποίησης.
Τότε, η αναπαραγωγή φτώχειας καταλήγει οικογενειακή υπόθεση… Αν οι νέοι εισέρχονται στην ενήλικη ζωή χωρίς σταθερό (ή με ευκαιριακό) εισόδημα, επιστρέφουν στην εξάρτηση από την οικογένεια (όσο καλή ή κακή είναι), και δυσκολεύονται να δημιουργήσουν το δικό τους βήμα (στέγη ή οικογένεια) και παραμένουν στην «γκρίζα ζώνη» της οικονομίας. Ο κίνδυνος τότε είναι να περάσουν τη λεπτή γραμμή προς κάποια παράνομη δραστηριότητα. Ο κοινωνικός κίνδυνος είναι πως η φτώχεια γίνεται σαν κληρονομιά.
Τι δεν κάνουμε καλά (και θα ήθελα να διορθώσει η Πολιτεία)
Οι κυβερνήσεις και οι θεσμοί συχνά σκέφτονται αποσπασματικά μέτρα: επίδομα, συσσίτια, συνεργασία με εκκλησία, κάποιο αποσπασματικό νομοσχέδιο για την αντιμετώπιση βίας (και ωραία events on instagram…τρομάρα μας). Λείπει η ολιστική προσέγγιση. Βάζουμε το πρόβλημα κάτω από το χαλί και θα το βρούμε μπροστά μας σε διχασμό και κοινωνικές ανισότητες (εντάσεις και βία). Αντί για ένα σχολείο που λειτουργεί ως καταλύτης κοινωνικής ενσωμάτωσης, και αντί της πολιτείας που έπρεπε να διατηρεί ένα μέσο όρο για όλους, βλέπουμε πως δεν παρέχονται πουθενά δεύτερες ευκαιρίες (διαρκής μάθηση, ενσωμάτωση) από την πρώιμη παιδική ηλικία.
Πρέπει η χώρα να αλλάξει. Σε κάθε σχολείο στοχευμένη στήριξη, χειρισμός ευάλωτων, σοβαρή επανακατάρτιση για νέους, προγράμματα απασχόλησης, θεσμοί πρόληψης και όχι επιδοματική αντιμετώπιση της φτώχειας. Ο κοινωνικός αποκλεισμός δεν είναι φυσικό φαινόμενο. Κάθε παιδί που μένει πιο πίσω, δεν φταίει εκείνο αλλά η κοινωνία μας που δεν έστησε γέφυρες για να προχωρήσει. Αν σπάσουμε τον φαύλο κύκλο, θα είναι όλα πιο βιώσιμα.
Είμαι ο Τάσος Παγκάκης. Βοηθώ leaders και ομάδες να μετατρέπουν την αλλαγή σε ανάπτυξη, δουλεύοντας στο τρίγωνο Στρατηγική-Επικοινωνία-Υλοποίηση. Παρεμβαίνω όπου υπάρχει ασάφεια, για να δώσω πλαίσιο αποφάσεων, καθαρό narrative και roadmap. Λιγότερο θόρυβο, περισσότερη ευθυγράμμιση, σωστή υλοποίηση. Αν θέλεις ξεκάθαρη κατεύθυνση στη στρατηγική, μίλησέ μου και θα σε βοηθήσω.
